Bu sayfada
Kısa yanıt
Sistematik derleme ve meta-analiz makalesi PRISMA 2020'ye göre raporlanır: genişletilmiş kontrol listesinde 27 madde ve bir akış şeması vardır. ICMJE derleme yazarlarından veriyi bulma, seçme, çıkarma ve sentezleme yöntemlerini anlatmalarını bekler ve bunu sistematik derlemeler için zorunlu sayar. Yani arama stratejinizi, seçim sürecinizi ve kayıt bilgisini yazmadan derlemeniz sistematik sayılmaz.
Derleme türünü baştan ayırın
PRISMA sitesine göre ana kılavuz esas olarak girişim etkilerini değerlendiren sistematik derlemeleri hedefler; kapsam derlemeleri gibi diğer kanıt sentezi türleri için uzantılar vardır. Soruya, kanıt toplama yöntemine ve sonuç çıkarma biçimine bakın: kayıtlı protokol, çok veri tabanlı tam arama ve iki kişilik seçim yoksa makaleniz anlatı derlemesidir; bunu başlıkta ve yöntemde dürüstçe belirtin. Bir derlemeye "sistematik" demek için yöntemi tam raporlamak gerekir; ICMJE ve PRISMA ikisi de bunu bekler.
Adım adım yazım
- Başlık (madde 1). Raporu sistematik derleme olarak tanımlayın; derlemenin ana sorusunu veya girişimi yansıtan bilgilendirici bir başlık kullanın; uygunsa analiz yöntemini (meta-analiz) ve güncelleme olup olmadığını ekleyin.
- Özet (madde 2). PRISMA 2020 özet kontrol listesine uyun; ICMJE sistematik derlemeler ve meta-analizler için yapılandırılmış özeti şart koşar.
- Giriş (3-4). Mevcut bilginin durumunu ve belirsizlikleri, derlemenin neden önemli olduğunu, aynı soruya yönelik başka sistematik derleme varsa bunun neden yetersiz kaldığını yazın. Amacı net bir soru olarak, girişim etkisi sorusunda PICO çerçevesiyle ifade edin.
- Uygunluk ölçütleri ve bilgi kaynakları (5-6). Dahil etme/dışlama ölçütlerini (çalışma tasarımı, yayın yılı, dil, rapor durumu), her kaynağın adını, platformunu ve en son tarama tarihini yazın.
- Arama stratejisi (7). Gelişmiş arayüzü olan her veri tabanı için tam, satır satır arama stratejisini, uygulanan sınırlamaları ve gerekçesini verin. Bunu ek dosya olarak sunmak yaygın uygulamadır.
- Seçim ve veri toplama (8-9). Her kaydı kaç kişinin taradığını, bağımsız çalışılıp çalışılmadığını, anlaşmazlıkların nasıl çözüldüğünü ve veri çıkarma sürecini anlatın.
- Veri maddeleri, yanlılık riski, etki ölçüleri (10-12). Sonuçları tanımlayın; kullanılan yanlılık riski değerlendirme aracını ve değerlendirenlerin sayısını, her sonuç için etki ölçüsünü (risk oranı, ortalama fark vb.) belirtin.
- Sentez yöntemleri (13a-13f). Hangi çalışmaların hangi sentezde kullanıldığı, eksik özet istatistiklerin ele alınışı, sonuçların tablo ve şekille sunumu, sentez yöntemi ve gerekçesi (meta-analizdeyse model ve heterojenlik tahmini), heterojenlik kaynaklarının araştırılması ve duyarlılık analizleri yazılır.
- Raporlama yanlılığı ve kanıt kesinliği (14-15). Eksik sonuçların yanlılığını ve kanıtın güvenilirliğini nasıl değerlendirdiğinizi belirtin.
- Bulgular (16-22). Arama ve seçim sürecini kayıt sayılarıyla anlatın; PRISMA akış şemasını ekleyin; ölçütleri karşılayacakmış gibi görünen ama dışlanan çalışmaları nedenleriyle sayın; dahil edilen çalışmaların özelliklerini ve yanlılık riski değerlendirmelerini sunun; her sentez için özet tahmini ve kesinliğini, heterojenlik ve duyarlılık sonuçlarını, kanıt kesinliğini verin.
- Tartışma (23a-23d). Sonuçları diğer kanıtlar içinde yorumlayın; dahil edilen kanıtın sınırlılıklarını ve derleme sürecinin sınırlılıklarını ayrı ayrı yazın; uygulama, politika ve gelecek araştırma sonuçlarını belirtin.
- Diğer bilgiler (24-27). Kayıt adı ve numarası (veya kayıt yapılmadığı), protokolün nerede bulunduğu (veya hazırlanmadığı), kayıt veya protokoldeki değişikliklerin açıklaması, destek kaynakları, yazarların çıkar çatışması ve şablon veri formu, çıkarılan veri, analiz kodu gibi materyallerin nerede bulunabileceği.
Kayıt ve protokol
PRISMA madde 24, kayıt bilgisinin (kayıt defteri adı ve numarası) verilmesini veya derlemenin kaydedilmediğinin söylenmesini; protokolün nasıl erişileceğinin belirtilmesini veya hazırlanmadığının yazılmasını ve değişikliklerin gerekçesiyle açıklanmasını ister. Sağlıkla ilgili sistematik derlemelerin kayıt defterlerinden biri PROSPERO'dur; sitesinde, planlanmış, devam eden ve tamamlanmış sistematik derlemelerin öncül (prospektif) kaydı için ücretsiz bir uluslararası kayıt olarak tanıtılır. Aramaya başlamadan önce kayıt oluşturmak, sonradan "sonuçlara göre değişen" ölçüt izlenimini önler. Kayıt koşulları ve alanları için kayıt sitesinin kendi yönergesini doğrudan okuyun; bu yazı onun yerine geçmez.
Sık ret nedenleri
- Tam arama stratejisi, tarih ve veri tabanı bilgisi verilmemiş; sonuç tekrarlanamıyor.
- Seçim ve veri çıkarma tek kişiyle yapılmış, gerekçe yok.
- Yanlılık riski değerlendirilmemiş veya sentezde hiç kullanılmamış.
- Heterojenlik yüksek olduğu halde tek bir özet tahmin sunulmuş.
- Akış şeması yok veya sayılar tutmuyor.
- Kayıt/protokol yok ve sapmalar açıklanmamış.
- Soru, daha önce yayımlanmış derlemelerle örtüşüyor ve farkı gerekçelendirilmemiş.
Göndermeden önce 10 maddelik kontrol
- Başlıkta sistematik derleme/meta-analiz ifadesi var mı?
- PICO biçiminde açık soru yazıldı mı?
- Her veri tabanı, platform ve son tarama tarihi belirtildi mi?
- Tam arama stratejisi ek dosyada mı?
- Seçim ve çıkarma sürecinde kaç kişi çalıştığı yazıldı mı?
- Yanlılık riski aracı ve sonuçları sunuldu mu?
- Akış şeması hazır ve sayılar tutarlı mı?
- Sentez yöntemi ve heterojenlik gerekçelendirildi mi?
- Kayıt/protokol bilgisi ve değişiklikler açıklandı mı?
- Veri ve kod erişim bilgisi, destek ve çıkar çatışması bölümleri tamam mı?
Kurgusal akış sayıları örneği
PRISMA madde 16a, arama ve seçim sürecinin kayıt sayılarıyla anlatılmasını ister. Kurgusal bir örnek:
- Veri tabanlarında 2.340 kayıt bulundu; yinelenenler çıkarılınca 1.870 kayıt kaldı.
- Başlık ve özet taramasında 1.790 kayıt elendi; 80 çalışmanın tam metni değerlendirildi.
- 62 çalışma ölçütleri karşılamadı (neden bazında: yanlış popülasyon 24, yanlış sonuç ölçümü 21, tasarım uygunsuz 17); 18 çalışma dahil edildi.
Madde 16b ise ölçütleri karşılayacakmış gibi görünüp dışlanan çalışmaların listelenmesini ve nedenlerinin açıklanmasını ister; bu liste çoğunlukla ek dosyada verilir.
Planlama aşamasında protokol
PRISMA sitesinin ortak kılavuz listesinde sistematik derleme protokolleri için PRISMA-P adlı ayrı bir kılavuz yer alır (EQUATOR'un yaygın kılavuz listesinde de görünür). Protokolü araştırmaya başlamadan yazmak, madde 24'ün "protokole nereden ulaşılır" ve "değişiklikler" kısımlarını kolaylaştırır. Protokol ile sonuçlar arasındaki sapmaları (ör. ek bir alt grup analizi) saklamayın; madde 24c bunları nedenleriyle yazmanızı ister.
Meta-analiz yapıp yapmama kararı
Çalışmalar klinik veya yöntemsel olarak çok farklıysa sayısal birleştirme yanıltıcı olabilir; PRISMA madde 13a, hangi çalışmaların hangi sentezde birleştirileceğine nasıl karar verildiğini açıklamanızı ister. Sayısal sentez yapmıyorsanız bunu gerekçesiyle yazın ve bulguları tablo ve şekil ile yapılandırılmış anlatımla sunun; hakem, birleştirmediğiniz yerde neden birleştirmediğinizi görmek ister.
Doçentlik dosyanızda bu çalışma hangi maddeye girer?
Tablo 10'da sistematik derleme veya meta-analiz için ayrı bir bent yoktur; belge makaleyi derginin dizinine göre puanlar (2026 Ekim Dönemi). Tezden üretilmemiş bir makale SCIE/SSCI dergide Madde 1 (a) bendinde Q değerine göre 10 ile 30 puan, ESCI/Scopus dergide 10 puan, TR Dizin dergide Madde 2 (a) bendinde 10 puandır. Belgede "derleme" türüne ayrı puan veya sınırlama tanımlanmamıştır; yani Tablo 10 çalışmanın türüne değil, dergi ve yazar sırasına bakar. Derleme türündeki bir yayının jüri incelemesinde nasıl değerlendirileceği ise Tablo 10'dan çıkarılamaz; tahmin yürütmeyin. Her çalışma yalnız bir bölümde puanlanır. Yazar payı: üç ve daha fazla yazarda başlıca yazar puanın yarısını, kalanı diğer yazarlar eşit paylaşır. Meta-analizler çok yazarlı olabildiğinden başlıca yazar belirlemesi (ilk sıradaki yazar veya danışmanı olduğunuz öğrenciyle yazılan makalede danışman) puanı belirgin etkiler; bkz. başlıca yazar nedir. Kurgusal örnek: SCIE Q3 dergide 5 yazarlı meta-analiz 15 puandır; başlıca yazara 7,5 puan, kalan 7,5 puan diğer dört yazara eşit bölünür (1,875). Puanları puan hesaplayıcıda deneyin; hedef dergiyi seçmek için dergi öneri aracına veya destek sayfasına bakabilirsiniz.
Bölümün genel çerçevesi için bilimsel makale nasıl yazılır yazısı iyi bir başlangıç noktasıdır. Konuyla ilgili PRISMA terimi sözlükte ayrıca tanımlanmıştır. Web of Science kavramının tanımı sözlükte yer alıyor.
Sık sorulanlar
PRISMA kaç maddeden oluşur?
PRISMA 2020 genişletilmiş kontrol listesi 27 numaralı maddeden oluşur; bazı maddeler a, b, c gibi alt maddelere ayrılır.
Sistematik derlemeyi kayıt ettirmek zorunlu mu?
PRISMA 2020 kayıt bilgisini, kayıt yapılmadıysa bunun açıkça belirtilmesini ve protokolün nereden ulaşılabildiğini veya hazırlanmadığını yazmanızı ister (madde 24). Zorunluluk derginin kuralına bağlıdır.
Kapsam (scoping) derlemesi için hangi kılavuz?
PRISMA sitesi, ana PRISMA 2020'nin esas olarak girişim etkilerini değerlendiren sistematik derlemelere yönelik olduğunu ve uzantıların, kapsam derlemeleri gibi diğer türleri kapsadığını belirtir.
Kaynaklar
- PRISMA statement — PRISMA 2020(yeni sekmede açılır)PRISMA 2020 kapsamı; kontrol listesi, genişletilmiş kontrol listesi, akış şeması; uzantılar (ör. kapsam derlemeleri)
- PRISMA 2020 genişletilmiş kontrol listesi(yeni sekmede açılır)Madde 1-27: başlık, özet, giriş, yöntem, sonuç, tartışma, kayıt ve protokol, destek, çıkar çatışması, veri erişilebilirliği
- ICMJE — Gönderime hazırlık(yeni sekmede açılır)Derlemelerde yöntem bölümü; sistematik derlemede zorunlu; yapılandırılmış özet; başlıkta tasarım
- ÜAK — Tablo 10 Sağlık Bilimleri Temel Alanı (2026 Ekim Dönemi)(yeni sekmede açılır)Madde 1 ve 2; Tablo 10'da derleme türünün ayrı bendi bulunmaması