Bu sayfada
- Kısa yanıt
- Neden önemlidir?
- Kılavuz türleri
- Kılavuz nasıl bulunur ve seçilir?
- Nasıl uygularsınız?
- Çalışma kaydı ve diğer bildirimler
- Hakem sürecinde kılavuz
- Doçentlik açısından
- Hangi çalışmada hangi kılavuz? Örnekler
- Kontrol listesi doldurma ipuçları
- Kılavuzun sınırları
- Kılavuz sürümleri
- Kısa not
- Dergi gereksinimleri
- Çalışma türü değişirse
- Kurgusal örnek: kılavuzu başlıkta ve yöntemde göstermek
- Sık yapılan hatalar
- Bu sayfayı okuduktan sonra
Kısa yanıt
Raporlama kılavuzu, belirli bir çalışma türünde makalenin hangi bilgileri içermesi gerektiğini listeleyen bir kontrol listesidir. EQUATOR Network'e göre kılavuzlar, başkalarının çalışmayı anlayabilmesi, tekrarlayabilmesi, uygulayabilmesi ve sentezleyebilmesi için gerekli bilgiyi sıralar; bilgilerin hangi sırayla yazılacağını dayatmaz.
Neden önemlidir?
Çoğu dergi gönderimde bir kontrol listesi bekler. EQUATOR'a göre kontrol listeleri editör ve hakemlere gerekli bilgilerin bulunduğunu gösterir. Hakemlerin "yöntem eksik" veya "sonuç yetersiz raporlanmış" yorumlarının önemli kısmı bu kılavuzlarla önlenir. ICMJE de çalışmaya özgü kılavuzların yazarlara, editörlere, hakemlere ve okurlara çalışmayı değerlendirebilecekleri ayrıntıyı vermede yardımcı olduğunu belirtir.
Kılavuz türleri
- CONSORT: Randomize kontrollü çalışmalar. EQUATOR sayfasında "CONSORT 2025 Statement" başlığıyla listelenir.
- STROBE: Gözlemsel çalışmalar (kohort, vaka-kontrol, kesitsel).
- PRISMA: Sistematik derlemeler ve meta-analizler; EQUATOR'da "PRISMA 2020" sürümü listelenir.
- CARE: Klinik vaka sunumları.
- STARD: Tanı doğruluğu çalışmaları; "STARD 2015" olarak listelenir.
ICMJE ayrıca cinsiyet ve toplumsal cinsiyet bilgisinin raporlanması için SAGER kılavuzunu örnek verir. Kılavuz sürümleri güncellenebilir; EQUATOR'daki güncel sürümü kullanın.
Kılavuz nasıl bulunur ve seçilir?
- EQUATOR Network sitesinde "Search all Reporting Guidelines" tablosunu açın.
- Başlığa, kısaltmaya, çalışma türüne, klinik alana, raporun bölümüne veya anahtar sözcüğe göre filtreleyin.
- Çalışma tasarımınıza uygun kılavuzu seçin; gelişmekte olan kılavuzlar ayrı listelenir.
- Çoğu kılavuzun tam rehberi (açıklama ve ayrıntılandırma belgesi) ile kontrol listesi vardır; ikisini birlikte okuyun.
Nasıl uygularsınız?
- Planlama aşamasında kullanın. Yöntemi yazmadan önce kontrol listesini okuyun; çalışma sırasında hangi bilgileri toplamanız gerektiğini görürsünüz. Kılavuz bir tasarım aracı değildir ancak toplanması gereken bilgiyi hatırlatır.
- Her maddeye metinde yer bulun. Her madde için makalede hangi bölüm ve sayfada yer aldığını işaretleyin.
- Mevcut olmayan maddeyi gizlemeyin. Bilgi mevcut değilse ya da uygulanamıyorsa bunu açıkça yazın.
- Özeti de kontrol edin. ICMJE klinik çalışma özetlerinin CONSORT özet maddelerini içermesini bekler (özet ve başlık).
- Başlıkta tasarımı belirtin. Kılavuzlar öneriyorsa başlıkta çalışma tasarımı yer alır.
- Kılavuzu atıfla bildirin. EQUATOR, kullanılan kılavuza atıf yapılmasını ister.
- Gönderimde kontrol listesini yükleyin. Dergi istiyorsa doldurulmuş kontrol listesini ekleyin (makale gönderme süreci).
Çalışma kaydı ve diğer bildirimler
Klinik çalışmalar için ICMJE kayıt numarasının özetin sonunda verilmesini bekler. Çıkar çatışması ve finansman bilgisini de dergi formatına göre ekleyin. Bu bildirimler raporlama kılavuzu maddeleriyle birlikte düşünülmelidir.
Hakem sürecinde kılavuz
Hakemler kılavuz maddelerinden eksik gördükleri bilgiyi sorabilir. Revizyonda ilgili maddeyi ekleyin ve yanıt mektubunda konumunu belirtin (hakem değerlendirmesi ve revizyon, hakeme cevap mektubu).
Doçentlik açısından
Raporlama kılavuzları puanı doğrudan belirlemez; ancak makalenin reddedilme riskini azaltır ve yayımlanmış makalenin puan getirmesine giden yolu kısaltır. Çalışma türü puanı etkiler: Tablo 10 Madde 1 (f) bendi, SCIE/SSCI dergilerinde vaka takdimine 5 puan verir; vaka sunumları için CARE kılavuzu uygundur. Makale yazım yapısı için makale nasıl yazılır (IMRAD), puan için puan hesaplayıcı ve şartlar için uluslararası makale şartı (Madde 1) sayfalarına bakın.
Hangi çalışmada hangi kılavuz? Örnekler
Kurgusal örneklerle seçimi somutlaştıralım:
- İlaç X ile Y'yi karşılaştıran, hastaların rastgele atandığı çalışma: CONSORT.
- Bir hastane kayıtlarını geriye dönük inceleyen kohort çalışması: STROBE.
- Belirli bir tedavinin etkisine ilişkin yayımlanmış çalışmaların sistematik derlemesi: PRISMA.
- Tek hastanın klinik seyrini anlatan vaka sunumu: CARE.
- Yeni bir tanı testinin doğruluğunu referans standartla karşılaştıran çalışma: STARD.
Çalışmanız melez bir tasarıma sahipse EQUATOR arama tablosunu kullanarak en uygun kılavuzu bulun; birden fazla kılavuzun maddelerini birleştirmek gerekebilir.
Kontrol listesi doldurma ipuçları
- Her maddenin karşısına sayfa veya bölüm numarası yazın.
- "Uygulanamaz" yazacaksanız nedenini belirtin.
- Kontrol listesini son sürümle birlikte güncelleyin; revizyonda sayfa numaraları değişir.
- Metinde yer almayan maddeyi "var" diye işaretlemeyin.
Kılavuzun sınırları
EQUATOR'a göre raporlama kılavuzları çalışma tasarımı veya kalite değerlendirme araçları değildir. Bir kılavuzu uygulamak çalışmanın iyi tasarlandığını göstermez; yalnızca bilginin eksiksiz raporlandığını gösterir. Bu nedenle kılavuz maddelerini karşılamak, hakemlerin yöntemsel eleştirilerinden sizi korumaz; ancak raporlama kaynaklı eksikliklerin önüne geçer.
Kılavuz sürümleri
Bazı kılavuzlar güncellenir (ör. EQUATOR'da CONSORT 2025 ve PRISMA 2020 sürümleri listelenmektedir). Gönderim sırasında güncel sürümü kullanmanız gerekir; dergi belirli bir sürüm istiyorsa onu izleyin.
Kısa not
Kılavuz maddelerini yazımın en sonunda değil, çalışma tasarlanırken öğrenmek en verimlisidir. Böylece veri toplama sırasında raporlama için gerekli bilgileri kaydetmiş olursunuz. Sistematik derleme yapacaksanız protokolü baştan hazırlamak, çalışma bittiğinde kılavuz maddelerini karşılamayı kolaylaştırır. Kontrol listesini ortak yazarlarla paylaşarak eksik maddeleri birlikte tamamlayın.
Dergi gereksinimleri
Bazı dergiler gönderimde kontrol listesinin yüklenmesini şart koşar; bazıları ise yalnızca metinde ilgili kılavuza uygunluğun belirtilmesini ister. Yönergeyi okuyarak hangi kılavuzun ve hangi sürümün istendiğini öğrenin. Klinik çalışmalarda çalışma kayıt numarası da gerekebilir; kayıt bilgisi ve akış diyagramı gibi bileşenleri son aşamaya bırakmayın. Kılavuzu kullandığınızı yöntem bölümünde bir cümleyle belirtmek ve ilgili kılavuza atıf yapmak yaygın bir uygulamadır.
Çalışma türü değişirse
Çalışma süreci içinde tasarım değişebilir; örneğin planlanan randomize çalışma gözlemsel analize dönüşebilir. Böyle bir durumda kılavuzu da değiştirmeniz gerekir ve değişikliğin nedenini yöntemde açıklamanız beklenir. Tasarım değişikliğini gizlemeyin; hakemler ve editörler bunu bilmek ister. Kılavuz seçimini çalışmanın gerçekte yapıldığı tasarıma göre yapın.
Kontrol listesini doldururken her maddenin karşılığını ortak yazarlarla birlikte gözden geçirmek, eksik kalan bilgilerin zamanında fark edilmesini sağlar.
Kurgusal örnek: kılavuzu başlıkta ve yöntemde göstermek
Kurgusal bir yazar, hastane verisiyle yaptığı kohort çalışması için STROBE'u seçer. Çalışma başlığında tasarımı belirtir ("retrospektif kohort çalışması"), Yöntem bölümünün sonuna "Raporlama STROBE kontrol listesine göre yapılmıştır" cümlesini ekler ve doldurulmuş kontrol listesini gönderime ek dosya olarak yükler. Hakem, katılımcı akışının nasıl gösterildiğini sorunca yazar kontrol listesindeki ilgili maddeye bakıp eksik bilgiyi metne ekler. Aynı yazar sonradan sistematik derleme yazarsa PRISMA'ya, randomize çalışma raporlarsa CONSORT'a geçer. Hangi kılavuzun hangi tasarım için geçerli olduğunu EQUATOR'un arama sayfasından doğrulayın.
Sık yapılan hatalar
- Kılavuzu yazım sonunda, metni değiştirmeden "uyguladık" demek için kullanmak.
- Çalışma türüne uygun olmayan kılavuz seçmek.
- Kontrol listesinde sayfa numarası vermeden "evet" yazmak.
- Çalışma kaydı bilgisini (varsa) özetin sonunda belirtmemek.
- Kılavuzun eski sürümünü kullanmak; güncel sürümü EQUATOR sayfasından kontrol edin.
Bu sayfayı okuduktan sonra
- Çalışma tasarımınızı yazıp EQUATOR'da uygun kılavuzu bulun.
- Kontrol listesini taslak aşamasında doldurun (IMRAD yapısı).
- Gönderimde kontrol listesini ekleyin (makale gönderme süreci); terimler için CONSORT, STROBE, PRISMA ve CARE maddelerine bakın.
Sık sorulanlar
Raporlama kılavuzu kalite değerlendirme aracı mıdır?
Hayır. EQUATOR'a göre kılavuzlar tasarım veya kalite değerlendirme araçları değildir; yalnızca makalede hangi bilginin bulunması gerektiğini belirtir.
Hangi kılavuzu seçeceğimi nasıl bilirim?
Çalışma tasarımınıza göre seçin: randomize çalışma CONSORT, gözlemsel çalışma STROBE, sistematik derleme PRISMA, vaka sunumu CARE, tanı doğruluğu STARD. EQUATOR sitesinde çalışma türüne göre filtreleyebilirsiniz.
Kontrol listesi göndermek zorunlu mu?
Zorunluluk derginin yönergesine bağlıdır. EQUATOR birçok derginin gönderimde kontrol listesi istediğini belirtir.
Kılavuzu makalede belirtmeli miyim?
Evet. EQUATOR kullanılan kılavuzun atıfla belirtilmesini ister; birçok dergi de metinde veya yöntemde kılavuza uyduğunuzun yazılmasını bekler.
Kaynaklar
- EQUATOR Network — Raporlama kılavuzları(yeni sekmede açılır)Kılavuzların amacı, arama tablosu; CONSORT 2025, STROBE, PRISMA 2020, CARE, STARD 2015 başlıkları
- ICMJE — Gönderime hazırlık(yeni sekmede açılır)Çalışma türüne göre kılavuz örnekleri; EQUATOR'a yönlendirme; CONSORT özet maddeleri
- ÜAK — Tablo 10 Sağlık Bilimleri Temel Alanı(yeni sekmede açılır)Madde 1 (f): (a) bendi dergilerinde vaka takdimi 5 puan