İçeriğe geç

Durak 3 · Yayın ve Makale

Makalede Etik Kurul Onayı ve Bilgilendirilmiş Onam Yazımı

  • Bölüm: Yayın ve Makale
  • Yazı 22 / 42
  • Son doğrulama:
Yayın ve Makale · Yazı 22 / 42%52 tamamlandı
Bu sayfada

Kısa yanıt

ICMJE, insan araştırmasının planlanması, yürütülmesi ve raporlanmasının Helsinki Bildirgesi'ne uygun olmasını ve tüm yazarların bağımsız bir yerel, bölgesel veya ulusal inceleme kurulundan (etik kurul, kurumsal inceleme kurulu) onay almasını ister; gerektiğinde belge sunmaya hazır olunmalıdır. Onay, makalenin yöntem bölümünde belirtilir. Kimliği belirlenebilir hastaların bilgisi yayımlanacaksa yazılı onam gerekir. Bu yazı genel bir bilgilendirmedir; Türkiye'deki somut izin ve onam usulleri araştırmanın türüne göre değiştiğinden kurumunuzun etik kurulunun resmî sayfasından ve ilgili mevzuattan teyit edin.

Neyi doğrulayamadık?

Bu yazıda Türkiye'deki etik kurul ve klinik araştırma mevzuatının ayrıntıları (hangi çalışmanın hangi kurula gideceği, girişimsel olmayan araştırmalar için usul, geriye dönük çalışmalarda onamdan muafiyet koşulları) anlatılmaz; bu konudaki mevzuat birden çok düzenlemede dağınıktır ve kurumların kendi yönergeleri vardır. Güncel metin için mevzuat.gov.tr ve resmigazete.gov.tr sitelerine, kurumunuzun etik kurul sayfasına ve gerekirse hukuk birimine başvurun.

İki ayrı onam: katılım onamı ve yayın onamı

Karıştırılan iki ayrı kavram vardır:

  • Araştırmaya katılım onamı: Katılımcıdan çalışmaya alınmadan önce alınan, çalışmanın amacı ve riskleri hakkında bilgilendirmeye dayalı onamdır. Etik kurul bunu değerlendirir. Geriye dönük bir kayıt incelemesinde bu onamdan vazgeçilebilir mi sorusunun cevabı mevzuata ve etik kurulun kararına bağlıdır; bunu yazarlar değil kurul belirler. Makalede, onamın alındığı veya kurulun onamdan muafiyet verdiği ve gerekçesi belirtilir.
  • Yayın onamı: Kimliği belirlenebilir bir hastanın bilgisinin, fotoğrafının veya öyküsünün yayımlanması için alınan onamdır. ICMJE'ye göre hasta mahremiyeti, onam olmadan ihlal edilmemelidir.

ICMJE'nin hasta mahremiyeti ilkeleri

  • Adlar, baş harfler ve hastane numaraları; bilimsel olarak şart değilse ve hasta (veya ebeveyn/vasi) yazılı onam vermedikçe, yazılı tanımlarda, fotoğraflarda ve soy ağaçlarında yayımlanmamalıdır.
  • Bu onam için kimliği belirlenebilir hastaya yayımlanacak makale gösterilmelidir; ayrıca materyalin basılı sürümün yanı sıra internette de erişilebilir olabileceği hastaya bildirilmelidir.
  • Onam yazılı olmalı ve yerel düzenlemelere göre dergide, yazarlarda veya her ikisinde arşivlenmelidir; bazı dergiler onamı yazarın saklamasını, kendilerine ise onamın alındığına dair yazılı beyan sunulmasını tercih eder.
  • Gereksiz tanıtıcı ayrıntıları çıkarın; anonimliğin korunabileceğinden şüphe varsa onam alın. Göz bölgesinin maskelenmesi yetersiz korumadır.
  • Tanıtıcı özellikler değiştirilirse, yazarlar bunun bilimsel anlamı bozmadığına dair güvence vermelidir.
  • Onam alındıysa yayımlanan makalede bu belirtilmelidir.
  • Hayvan çalışmalarında kurumsal ve ulusal bakım ve kullanım standartlarına uyulup uyulmadığı belirtilmelidir.

Beyan örnekleri (kurgusal, uyarlayın)

  • Prospektif çalışma: "Çalışma Helsinki Bildirgesi'ne uygun olarak yürütülmüştür. [Kurum] Etik Kurulu tarafından [tarih] tarihli ve [karar numarası] sayılı kararla onaylanmıştır. Tüm katılımcılardan çalışmaya alınmadan önce yazılı bilgilendirilmiş onam alınmıştır."
  • Retrospektif çalışma: "Çalışma [Kurum] Etik Kurulu tarafından [tarih] tarihli ve [karar numarası] sayılı kararla onaylanmıştır. Çalışma geriye dönük kayıt incelemesi olduğundan [etik kurul kararında belirtilen gerekçe] nedeniyle bilgilendirilmiş onam alınmamıştır." (Muafiyet gerekçesi etik kurul kararındaki gerekçeyle uyumlu olmalıdır.)
  • Olgu sunumu: "Hastadan, olgunun ve ilişkili görüntülerin yayımlanması için yazılı bilgilendirilmiş onam alınmıştır; onam formu sorumlu yazarda saklanmaktadır." Kurulun olgu sunumları için ayrıca onay veya muafiyet yazısı isteyip istemediğini kurumunuzdan ve derginin yönergesinden öğrenin; CARE nadiren ek bir kurul onayının gerekebileceğini belirtir.
  • Çocuk veya karar yetisi kısıtlı katılımcı: Yasal temsilci onamı ve uygunsa çocuğun muvafakatinin belirtilmesi; usul mevzuata ve kurula bağlıdır.

Kurul onayının sınırı

ICMJE, sorumlu bir inceleme kurulunun onayının, editörlerin araştırmanın yürütülüşünün uygun olup olmadığına dair kendi yargılarını oluşturmasına engel olmadığını belirtir. Yani onay almak, dergi tarafından makaleniz hakkında ek soru sorulmayacağı anlamına gelmez. Ayrıca kurul onayı prospektif klinik çalışma kaydının yerine geçmez; ikisi ayrı gerekliliklerdir (klinik araştırma kaydı). Helsinki Bildirgesi'ne uygunluk konusunda tereddüt varsa, ICMJE yazarların yaklaşımlarının gerekçesini açıklamasını ve kurulun tartışmalı yönleri açıkça onayladığını göstermesini ister.

Türkiye'de etik açıdan sonuçları

YÖK'ün Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi madde 4 (2), diğer etik ihlal türleri arasında şunları sayar: insan ve hayvan araştırmalarında etik kurallara uymamak ve yayınlarda hasta haklarına saygı göstermemek, biyomedikal ve diğer klinik araştırmalarda ilgili mevzuata aykırı davranmak, çalışmalara başlamadan önce alınması gereken izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamak. Bu eylemlerin soruşturulması ve doçentlik başvurusuna etkisi için etik ihlal türleri yazısına bakın. İhlal iddiasında somut durumunuz için bir avukata danışın.

Sık ret nedenleri

  • Yöntemde etik kurul adı, tarih ve sayı yok; veya onay tarihi veri toplama döneminden sonra.
  • Onam durumu belirtilmemiş; muafiyet gerekçesiz.
  • Olgu sunumunda onam yok; görüntüde kimliği belirleyen ayrıntı var.
  • Kurul onayı alınan protokol ile makaledeki çalışma farklı (örneğin sonradan eklenen analizler veya hasta grubu).
  • Prospektif girişimsel çalışmada kayıt yok; kurul onayı kayıt yerine sunulmuş.

Göndermeden önce 10 maddelik kontrol

  1. Etik kurul adı, karar tarihi ve sayısı yöntemde var mı?
  2. Onay tarihi, veri toplama başlangıcından önce mi (değilse nedeni açık mı)?
  3. Kurul onayındaki protokol, makaledeki çalışmayla örtüşüyor mu?
  4. Onam alındı mı, muafiyet kurul kararında gerekçelendirilmiş mi?
  5. Kimlik bilgisi (ad, baş harf, dosya numarası) metin ve görsellerden çıkarıldı mı?
  6. Olgu sunumunda yazılı yayın onamı var ve arşivli mi?
  7. Çocuk veya yasal temsilci gerektiren durumlar belirtildi mi?
  8. Hayvan çalışmasında bakım standartları belirtildi mi?
  9. Gerekliyse çalışma kaydı yapıldı mı?
  10. Kapak mektubundaki ve gönderim sistemindeki etik bildirimler birbiriyle tutarlı mı (kapak mektubu)?

Kurgusal kronoloji kontrolü

Etik kurul bilgisi yazılırken en çok sorulan şey tarihlerin tutarlılığıdır. Aşağıdaki kurgusal kronolojiyi kendi çalışmanıza göre doldurun:

  • Etik kurul başvurusu: [tarih]
  • Etik kurul onayı (karar tarihi/numarası): [tarih/numara]
  • Veri toplama başlangıcı: [tarih] (onaydan sonra olmalıdır)
  • Onam alma dönemi: [tarih aralığı]
  • Veri toplama sonu: [tarih]
  • Protokol değişikliği ve değişiklik onayı (varsa): [tarih]
  • Makale gönderimi: [tarih]

Kurgusal bir uyarı örneği: Retrospektif çalışmada taranan kayıtlar 2020–2023 yıllarına aitse bu, veri toplama tarihi değildir; verinin kayıttan çıkarıldığı gerçek tarih etik kurul onayından sonra olmalıdır. Makalede "kayıtlar [tarih aralığı] arasında incelenmiştir" ile "veri [tarih]'te kayıtlardan çıkarılmıştır" ayrımını açıkça yapın.

Protokol değişikliğinde ne yapılır?

Çalışma sırasında örneklem, ölçüt veya ölçüm değişirse kurulun onayladığı protokolle yaptığınız çalışma farklılaşır. ICMJE, onaylayan kurulun şüpheli yönleri açıkça onaylaması gerektiğini söylediği için değişiklik için kurula bildirimde bulunun ve makalede değişikliği ve onayını yazın. Bu konuda kurumunuzun etik kurulunun başvuru kılavuzuna bakın; usul kurumdan kuruma farklı olabilir.

Doçentlik dosyanızda bu çalışma hangi maddeye girer?

Etik kurul onayı puan getirmez; ancak onaysız veya onam eksik makale yayımlanmamasına ya da geri çekilmeye yol açabilir. Puan yayımlandığı derginin dizinine ve yazar sırasına göre Tablo 10'dan verilir (2026 Ekim Dönemi): tezden üretilmemiş makale SCIE/SSCI dergide Madde 1 (a) bendinde Q1 30, Q2 20, Q3 15, Q4 10 puan; ESCI/Scopus (c) 10; TR Dizin dergi Madde 2 (a) 10; tezden üretilmişse yalnız Madde 3. Olgu sunumu için Madde 1 (f) a bendi dergisinde 5 puandır. Yazar payı: üç ve daha fazla yazarda başlıca yazar yarıyı alır. Kurgusal örnek: SCIE Q4 dergide 3 yazarlı makale (10 puan): başlıca yazar 5, diğer iki yazar 2,5'er puan. ÜAK Kılavuzu, etik ihlal tespit edilen adayların başvurusunun iptal edileceğini ve yeniden başvuru için bekleme süresi uygulanacağını belirtir; ayrıntı için hukuk bölümündeki yazılara bakın. Puan denemesi için puan hesaplayıcı, dergi için dergi öneri aracı, yardım için destek sayfası.

Terimin kısa tanımı için sözlükteki bilgilendirilmiş onam maddesine bakın. Sözlükte etik kurul onayı maddesi bu kavramı kısaca açıklar. Bu başlık, bilimsel makale nasıl yazılır yazısında anlatılan sürecin bir parçasıdır.

Sık sorulanlar

Etik kurul onayı makalede nereye yazılır?

ICMJE yöntem bölümünde, araştırmanın bağımsız bir yerel, bölgesel veya ulusal inceleme kurulu tarafından onaylandığını belirten bir ifade bulunmasını ister. Kurul adı, karar tarihi ve numarası yazılır.

Olgu sunumunda hasta onamı gerekir mi?

ICMJE kimliği belirlenebilir hastanın yazılı onamını ve hastaya makalenin gösterilmesini ister. Kimlik bilgisi tamamen çıkarılırsa bile anonimlik konusunda şüphe varsa onam alınmalıdır.

Etik kurul onayı klinik çalışma kaydı yerine geçer mi?

Hayır. ICMJE'ye göre bağımsız bir inceleme kurulunun onayı, prospektif klinik çalışma kaydı koşulunu karşılamaz.

Kaynaklar

  1. ICMJE — Katılımcıların korunması(yeni sekmede açılır)Helsinki Bildirgesi, bağımsız inceleme kurulu onayı, hasta mahremiyeti, yazılı onam, saklama, hayvan çalışmaları
  2. ICMJE — Gönderime hazırlık(yeni sekmede açılır)Yöntem bölümünde onay beyanı
  3. ICMJE — Klinik çalışmalar(yeni sekmede açılır)Etik kurul onayının çalışma kaydı yerine geçmemesi
  4. CARE — Olgu sunumu yazma önerileri(yeni sekmede açılır)Onam ve nadiren ek kurul onayı
  5. YÖK — Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi(yeni sekmede açılır)Madde 4 (2): hasta haklarına saygı, gerekli izinlerin alınması, mevzuata uygunluk

Son doğrulama:

Hata bildir

Bu sitedeki içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; resmî görüş veya hukuki danışmanlık değildir. Bağlayıcı olan ÜAK ve YÖK'ün resmî metinleridir.